ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਇਕੱਲੇ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਇਕੱਲਤਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਬੁਰੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਹੋ: ਸਾਰਤਰ ਦਾ ਹੋਂਦਵਾਦ, ਇਕਾਂਤ ਬਨਾਮ ਇਕੱਲਤਾ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਭਾਲ

1. ਮਾਕੋਂਡੋ ਦੇ ਪਰਛਾਵੇਂ: ਬਿਨਾਂ ਸਾਥੀ ਦੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਨਿਹੱਥੀ ਲਾਚਾਰੀ

ਗਾਰਸੀਆ ਮਾਰਕੇਜ਼, ਅਣਚਾਹੇ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਚੁੱਪ ਦੇ ਸਹਿਮ ਨਾਲ ਕੰਬਦਾ ਆਧੁਨਿਕ ਮਨੁੱਖ

ਗੈਬਰੀਅਲ ਗਾਰਸੀਆ ਮਾਰਕੇਜ਼ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਵਲ ਵਨ ਹੰਡਰਡ ਯੀਅਰਜ਼ ਆਫ਼ ਸੌਲੀਚਿਊਡ (ਇਕਾਂਤ ਦੇ ਸੌ ਸਾਲ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਚਿੰਤਨਸ਼ੀਲ ਪਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਰਨਲ ਔਰੇਲੀਆਨੋ ਬੁਏਂਦੀਆ ਆਪਣੀ ਬੰਦ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਇਕਾਂਤਵਾਸ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਨਿੱਕੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਘੜਨ ਵਿੱਚ ਗੁਆਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬੱਤੀ ਖ਼ੂਨੀ ਘਰੇਲੂ ਯੁੱਧਾਂ ਦੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਅਤੇ ਕੌੜੀਆਂ ਹਾਰਾਂ ਤੋਂ ਅੱਕਿਆ ਇਹ ਬਜ਼ੁਰਗ ਯੋਧਾ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜੰਗ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਬਗਾਵਤ ਦੇ ਸੰਘਣੇ ਜੰਗਲ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਮਨ ਨਾਲ ਉਸ ਸੁੰਞੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਾਂਤ ਟਾਕਰਾ ਸੀ। ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਕੱਚੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ ਇਕੱਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਬੀਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਧੋਖੇ ਅਤੇ ਅਧੂਰੀਆਂ ਖਾਹਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਭੂਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਹੂ-ਲੁਹਾਣ ਕਰਨ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।

ਮਾਰਕੇਜ਼ ਨੇ ਇੱਥੇ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਇੱਕ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ: ਬਹੁਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਕਿਸੇ ਬਾਹਰੀ ਰੌਲੇ-ਰੱਪੇ ਜਾਂ ਮਨੋਰੰਜਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕੱਲੇ ਰਹਿਣਾ ਕਿਸੇ ਸਕੂਨ ਭਰੀ ਸ਼ਰਨਗਾਹ ਵਰਗਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਕਾਲ-ਕੋਠੜੀ ਦੀ ਇਕਾਂਤ ਸਜ਼ਾ ਵਾਂਗ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਮਨੁੱਖ ਇੱਕ ਖਾਲੀ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਅਣਸੁਲਝੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਬੈਠਣ ਦੇ ਉਸ ਸ਼ਾਂਤ ਖ਼ੌਫ਼ ਤੋਂ ਭੱਜਣ ਲਈ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਭਟਕਾਅ ਅਪਣਾਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਦੇ ਬੇਤੁਕੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ, ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦੀਆਂ ਬੇਸਿਰ-ਪੈਰ ਬਹਿਸਾਂ, ਖੋਖਲੀਆਂ ਗੱਪਾਂ ਜਾਂ ਸਮਾਰਟਫ਼ੋਨ ਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਵੱਜਦੇ ਨੋਟੀਫਿਕੇਸ਼ਨ—ਅਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਲਈ ਖੁੱਭ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਨਾ ਕਰਨਾ ਪਵੇ। ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਇੰਝ ਦੌੜਦੇ ਹਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਦੁਸ਼ਮਣ ਤੋਂ ਜਾਨ ਬਚਾ ਰਹੇ ਹੋਈਏ।

ਲਗਭਗ ਚਾਰ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਅਤੇ ਗਣਿਤ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਬਲੇਜ਼ ਪਾਸਕਲ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਪੈਂਸੀਜ਼ (Pensées) ਵਿੱਚ ਇਸ ਮਨੁੱਖੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਦਾ ਸਟੀਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦਿਆਂ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ: ਇੱਕ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਇਕੱਲੇ ਬੈਠਣ ਦੀ ਉਸ ਦੀ ਅਸਮਰੱਥਾ। ਪਾਸਕਲ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਜੂਏ, ਲੜਾਈਆਂ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਮੌਜ-ਮੇਲਿਆਂ ਦੀ ਭਾਲ ਇਸ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਆਪਣੀ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਹੋਂਦ, ਰੂਹਾਨੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਅਤੇ ਹੋਂਦ ਦੇ ਖਲਾਅ ਤੋਂ ਅੱਖਾਂ ਚੁਰਾ ਸਕੇ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਭਟਕਾਅ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਨਿਹੱਥਾ ਮਨੁੱਖ ਬੇਅੰਤ ਖਲਾਅ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨੰਗਾ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰੂਹਾਨੀ ਸਹਾਰਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਚੁੱਪ ਦਮਘੋਟੂ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਭਗੌੜੇਪਣ ਦਾ ਇਹ ਰੁਝਾਨ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕੌੜਾ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਆਪਣਾ ਸਾਥ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਏਨਾ ਭਾਰੀ ਅਤੇ ਅਸਹਿ ਕਿਉਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਬਾਹਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਰੌਲਾ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਅਸੀਂ ਬਚਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਹਨੇਰਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸਾਡੀ ਰੂਹ ਕੰਬ ਉੱਠਦੀ ਹੈ? "ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਇਕੱਲੇ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਇਕੱਲਤਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਬੁਰੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਹੋ" ਦੇ ਮੂਲ ਭਾਵ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਝਾਕਣਾ ਪਵੇਗਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਵਿੱਢੀ ਹੋਈ ਅੰਦਰੂਨੀ ਜੰਗ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। (ਸਬੰਧਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਡੂੰਘੀ ਵਿਚਾਰ ਲਈ ਸਾਡਾ ਲੇਖ ਹਰ ਭਟਕਣ ਵਾਲਾ ਗੁਆਚਿਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ: ਉਦੇਸ਼ਪੂਰਨ ਖੋਜ ਦੀ ਅਸੀਮ ਸ਼ਕਤੀ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ।)

ਸੋਚ: ਜਦੋਂ ਕੰਮ, ਮਨੋਰੰਜਨ ਅਤੇ ਡਿਜੀਟਲ ਪਰਦਿਆਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਰੌਲਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਦਰੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਹੜਾ ਅਹਿਸਾਸ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ?

2. ਹੋਂਦਵਾਦੀ ਨਿਦਾਨ: ਜਾਂ-ਪਾਲ ਸਾਰਤਰ ਅਤੇ ਬੇਗਾਨਾ ਹੋਇਆ ਆਪਾ

ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਇਕੱਲੇ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਇਕੱਲਤਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਬੁਰੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਹੋ — ਇਸ ਕਥਨ ਦੀਆਂ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਜੜ੍ਹਾਂ

ਜਦੋਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਾਕ ਕਿਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਸਿੱਧਾ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਹੋਂਦਵਾਦ ਦੇ ਮੋਢੀ, ਨਾਟਕਕਾਰ ਅਤੇ ਚਿੰਤਕ ਜਾਂ-ਪਾਲ ਸਾਰਤਰ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ 1943 ਦੇ ਯੁੱਗ-ਪਲਟਾਊ ਗ੍ਰੰਥ ਬੀਇੰਗ ਐਂਡ ਨਥਿੰਗਨੈੱਸ (L’Être et le néant - ਹੋਂਦ ਅਤੇ ਸੁੰਨ) ਵਿੱਚ ਸਾਰਤਰ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਬਣਤਰ, ਬੇਲਗਾਮ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਹੋਂਦਵਾਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਡੂੰਘੀ ਬੇਚੈਨੀ (angoisse) ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕੀਤੀ ਸੀ।

ਸਾਰਤਰ ਦਾ ਇਹ ਤਿੱਖਾ ਕਥਨ ਇਕੱਲਤਾ ਦੇ ਮਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਹੰਕਾਰੀ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਸਗੋਂ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਬਣੇ ਸੰਬੰਧ ਦਾ ਇੱਕ ਡੂੰਘਾ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਨਿਰੀਖਣ ਸੀ। ਸਾਰਤਰ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਬਹੁਤੇ ਮਨੁੱਖ "ਖੋਟੀ ਨੀਅਤ" (mauvaise foi) ਵਿੱਚ ਜਿਊਂਦੇ ਹਨ। ਸਮਾਜ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਅਸੀਂ ਨਕਲੀ ਮੁਖੌਟੇ ਪਹਿਨ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਇੱਕ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਮੁਲਾਜ਼ਮ, ਇੱਕ ਨੇਕ ਨਾਗਰਿਕ ਜਾਂ ਇੱਕ ਮਨਮੋਹਕ ਦੋਸਤ ਬਣ ਕੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਦੀ ਕੀਮਤ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੱਭਦੇ ਹਾਂ।

ਪਰ ਜਦੋਂ ਦਿਨ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਮਾਸ਼ਬੀਨ ਤੁਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਕਲੀ ਮੁਖੌਟਾ ਮਿੱਟੀ ਵਾਂਗ ਢਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗਾਲ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਕਦੇ ਕੋਈ ਪਿਆਰ ਭਰਿਆ, ਸੱਚਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਨਾ ਜੋੜਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਬੰਦ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁਕੰਮਲ ਅਜਨਬੀ ਨਾਲ ਕੈਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਜਨਬੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਾਥੀ ਹੈ ਜੋ ਨੁਕਸ ਕੱਢਦਾ ਹੈ, ਸਹਿਮਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਛਤਾਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਲਤਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਖੋਖਲਾ ਹੈ। ਇਕੱਲੇ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਇਕੱਲਤਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣਾ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਕਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੋਰ ਸੰਗੀਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ; ਇਹ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਚੇਤਾਵਨੀ ਹੈ ਕਿ ਤੁਹਾਡਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।

ਸਾਰਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸਲ ਆਜ਼ਾਦੀ ਉਦੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਲੱਭਣੀ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਦਰ ਸਿਰਫ਼ ਸਵੈ-ਨਫ਼ਰਤ ਅਤੇ ਦੋਸ਼-ਭਾਵਨਾ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਕਾਂਤ ਜ਼ਰੂਰ ਇੱਕ ਤਸੀਹਾ-ਘਰ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ਰਤ ਕਬੂਲ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖ ਲੈਂਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਇਹ ਇਕੱਲਤਾ ਸਰਾਪ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਆਪੇ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਅਵਸਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। (ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਖੋਜ ਅਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਹਵਾਲਿਆਂ ਲਈ British Medical Journal — Social Isolation & Health ਦੇਖੋ।)

ਸੋਚ: ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੇ ਮਿੱਤਰ ਨਾਲ ਉਹੀ ਜ਼ਾਲਮਾਨਾ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਵਤੀਰਾ ਰੱਖੋ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਇਕੱਲੇ ਵੇਲੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਰੱਖਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਕੀ ਉਹ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵੀ ਤੁਹਾਡਾ ਮਿੱਤਰ ਰਹੇਗਾ?

3. ਇਕਾਂਤ ਬਨਾਮ ਇਕੱਲਤਾ: ਮਾਨਸਿਕ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਪਾੜਾ

ਜਾਰਜ ਕਾਰਲਿਨ, ਰੇਨੇ ਦੇਕਾਰਤ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਘਾਟ ਬਨਾਮ ਆਤਮਿਕ ਸੰਪੂਰਨਤਾ

ਇਸ ਅੰਦਰੂਨੀ ਕਲੇਸ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਪਾਉਣ ਲਈ ਇਕਾਂਤ (Solitude) ਅਤੇ ਇਕੱਲਤਾ (Loneliness) ਵਿਚਲੇ ਸੂਖਮ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਫ਼ਰਕ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਬੇਹੱਦ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਸਮਝ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਦਿਮਾਗੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਉਲਟ ਕਿਨਾਰੇ ਹਨ। ਇਕੱਲਤਾ ਇੱਕ ਦਰਦਨਾਕ, ਅਣਚਾਹੀ ਅਤੇ ਅਭਾਵਗ੍ਰਸਤ ਮਾਨਸਿਕ ਹਾਲਤ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਨਿਖੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਬੇਸਹਾਰਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਬੇਮੁਹਾਰ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਓਪਰਾ ਹੈ।

ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜਾਂ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਗੰਭੀਰ ਇਕੱਲਤਾ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਉਸੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਸਰਗਰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਰੀਰਕ ਸੱਟ ਲੱਗਣ ਉੱਤੇ ਦਰਦ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਇਕਾਂਤ ਇੱਕ ਸਵੈ-ਇੱਛਤ, ਅਮੀਰ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸੇ ਕਮੀ ਦਾ ਰੋਣਾ ਨਹੀਂ ਰੋਂਦਾ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੀ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਸਰੋਵਰ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਹੀ ਹੋਂਦ ਦੇ ਸੰਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਥਾਹ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਵਿਅੰਗਕਾਰ ਜਾਰਜ ਕਾਰਲਿਨ ਨੇ ਇਸ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਬੜੇ ਕਮਾਲ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਸੀ: "ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਹੋ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਇਕੱਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਲੜਦੇ ਹੋ।" ਇਕੱਲਤਾ ਵਿੱਚ ਬੇਸਹਾਰਾ ਮਨ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਹਮਲੇ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਨੂੰ ਫਰੋਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਲਪਿਤ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦਕਿ ਸੱਚੇ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਮਨ ਆਪਣੇ ਧੁਰੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੂਹ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਮਾਣਦਾ ਹੈ।

ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮਹਾਨ ਚਿੰਤਕ ਰੇਨੇ ਦੇਕਾਰਤ ਨੇ ਇਸੇ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਇਕਾਂਤ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਸਰਦੀਆਂ ਦੀ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਅੰਗੀਠੀ ਕੋਲ ਬੈਠ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਭਟਕਣਾ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਮੰਥਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਹੋਂਦ ਦੇ ਸਦੀਵੀ ਸੱਚ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ: "ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਹਾਂ" (Cogito, ergo sum)। ਦੇਕਾਰਤ ਨੇ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸ਼ਾਂਤ ਇਕਾਂਤ ਕੋਈ ਸੁੰਨਸਾਨ ਖਲਾਅ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਆਜ਼ਾਦ ਰੂਹਾਂ ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਮਹਿਲ ਉਸਾਰਦੀਆਂ ਹਨ। (ਸਬੰਧਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਡੂੰਘੀ ਵਿਚਾਰ ਲਈ ਸਾਡਾ ਲੇਖ ਅਸੰਭਵ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਰਾਇ ਹੈ: ਮਨ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨਾ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ।)

ਸੋਚ: ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਬਦਲਾਅ ਲਿਆ ਸਕਦੇ ਹੋ ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਕੱਲੇ ਬਿਤਾਇਆ ਸਮਾਂ ਬੇਗਾਨਗੀ ਦੀ ਥਾਂ ਇੱਕ ਕੀਮਤੀ ਤੋਹਫ਼ਾ ਜਾਪਣ ਲੱਗੇ?

4. ਡਿਜੀਟਲ ਮਾਰੂਥਲ: ਐਲਗੋਰਿਦਮ ਇਕੱਲਤਾ ਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਭੜਕਾਉਂਦੇ ਹਨ?

ਖੁੰਝ ਜਾਣ ਦੇ ਡਰ (FOMO) ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਅਣਡਿੱਠ ਕਰਨ ਦੇ ਆਨੰਦ (JOMO) ਨੂੰ ਗਲਵੱਕੜੀ ਪਾਉਣਾ

ਮੌਜੂਦਾ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਇਕੱਲਤਾ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਿਤਮਜ਼ਰੀਫ਼ੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਸ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਨੇ ਵਧਾਇਆ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੋੜਨ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸਿਲੀਕੌਨ ਵੈਲੀ ਦੇ ਐਲਗੋਰਿਦਮ ਡੋਪਾਮਾਈਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਕੇ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਸਕਰੀਨ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਣ ਲਈ ਘੜੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਰਬਾਂ ਇਨਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਣਾਉਟੀ ਭਰਮਜਾਲ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਸਾਡੀਆਂ ਜੇਬਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਸੁਪਰਕੰਪਿਊਟਰ ਹਨ ਜੋ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੱਕ ਪਲਕ ਝਪਕਦਿਆਂ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਪਰ ਸਮਾਜਿਕ ਖੋਜਾਂ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਡਿਜੀਟਲ ਸਾਂਝ ਮਹਿਜ਼ ਇੱਕ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਹੈ। ਸੱਚੇ, ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਆਹਮੋ-ਸਾਹਮਣੇ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਜਦੋਂ ਲਾਈਕਾਂ, ਸ਼ੇਅਰਾਂ ਅਤੇ ਬਣਾਉਟੀ ਰੀਲਾਂ ਨੇ ਲੈ ਲਈ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੇ ਫੋਮੋ (FOMO - ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਣ ਦਾ ਡਰ) ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲਾ ਬੈਠਾ ਨੌਜਵਾਨ ਜਦੋਂ ਹਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚਮਕਦੀਆਂ ਛੁੱਟੀਆਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀਣਭਾਵਨਾ, ਈਰਖਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਤਿੱਖੀ ਬੇਗਾਨਗੀ ਜੜ੍ਹਾਂ ਜਮਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

ਫ਼ੋਨਾਂ ਉੱਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਵੱਜਦੇ ਨੋਟੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਉਸ ਸ਼ਾਂਤ ਮਾਨਸਿਕ ਵਿਹਲ ਨੂੰ ਬਰਬਾਦ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਦੀ ਲੋੜ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਭਰਨ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਚਿੰਤਨ ਕਰਨ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਲਿਫਟ ਉਡੀਕਦਿਆਂ ਪੰਜ ਸਕਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਫ਼ੋਨ ਕੱਢ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਨੂੰ ਇਹ ਸਿਖਾ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਚੁੱਪ ਅਤੇ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਤੋਂ ਡਰਨਾ ਹੀ ਆਮ ਗੱਲ ਹੈ।

ਇਸ ਡਿਜੀਟਲ ਦਲਦਲ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਰਾਹ ਜੋਮੋ (JOMO - Joy of Missing Out - ਬੇਲੋੜੀ ਦੌੜ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋਣ ਦਾ ਆਨੰਦ) ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣਾ ਹੈ। ਵਰਚੁਅਲ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਵਿਅਰਥ ਭਜਦੌੜ ਤੋਂ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਪਾਸੇ ਹੋਣਾ ਆਪਣੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਿਆਰੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਮਾਰਟਫ਼ੋਨ ਤੁਹਾਡੇ ਹੱਥ ਦਾ ਸੰਦ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਗਲ ਦਾ ਫੰਦਾ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਡਾ ਕਮਰਾ ਕੋਈ ਜੇਲ੍ਹ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਮਾਨਸਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਆਕਾਸ਼ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। (ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਖੋਜ ਅਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਹਵਾਲਿਆਂ ਲਈ Psychology Today — The Science of Solitude ਦੇਖੋ।)

ਸੋਚ: ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਹਰ ਸ਼ਾਮ ਆਪਣੇ ਲਈ ਦੋ ਘੰਟੇ ਦਾ ਪੂਰਨ ਡਿਜੀਟਲ ਵਰਤ ਅਤੇ ਮੌਨ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਵੋ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਇਨਕਲਾਬੀ ਬਦਲਾਅ ਆਵੇਗਾ?

5. ਸਵੈ-ਸਮਝੌਤੇ ਦੀ ਕਲਾ: ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਾਥ ਵਿੱਚ ਖ਼ੁਸ਼ ਰਹਿਣ ਦੀ ਜਾਚ

ਮਾਨਸਿਕ ਨਿਰਲੇਪਤਾ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਹਮਦਰਦੀ ਰਾਹੀਂ ਇਕੱਲਤਾ ਦੇ ਸੰਤਾਪ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਦੇ ਉਪਾਅ

ਆਪਣੇ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਸਹਿਜ ਹੋਣਾ ਕੋਈ ਅਚਾਨਕ ਵਾਪਰਨ ਵਾਲਾ ਚਮਤਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਸੱਚੀ ਮਿੱਤਰਤਾ ਗੰਢਣ ਦਾ ਇੱਕ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਭਿਆਸ ਹੈ। ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਇਕੱਲੇ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਇਸ ਲਈ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਵਾਦ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ, ਦੋਸ਼ਾਰੋਪਣ ਭਰਿਆ ਅਤੇ ਬੇਰਹਿਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਕੱਲੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਅੰਦਰਲਾ ਆਲੋਚਕ ਮਾਈਕ੍ਰੋਫ਼ੋਨ ਸੰਭਾਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਨਾਕਾਮੀਆਂ, ਟੁੱਟੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਅਤੇ ਅਧੂਰੀਆਂ ਖਾਹਿਸ਼ਾਂ ਲਈ ਝੰਬਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

ਸਵੈ-ਸਮਝੌਤੇ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਬਿਨਾਂ ਨਿਰਣੇ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਂਤ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾੜੇ ਵਿਚਾਰ ਘੇਰਨ ਲੱਗਣ, ਤਾਂ ਘਬਰਾਉਣ ਜਾਂ ਫ਼ੋਨ ਵੱਲ ਭੱਜਣ ਦੀ ਥਾਂ "ਮਾਨਸਿਕ ਨਿਰਲੇਪਤਾ" (cognitive defusion) ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲਵੋ। ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸੱਚ ਨਾ ਮੰਨ ਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਡਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਦੂਰੋਂ ਤੱਕੋ। ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਉਸੇ ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਨਰਮੀ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਉਣ ਲੱਗਦੇ ਹੋ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਡਰੇ ਹੋਏ ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਦੀ ਕੁੜੱਤਣ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।

ਆਪਣੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਨਿੱਕੇ-ਨਿੱਕੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਮਲ ਇਸ ਮਾਨਸਿਕ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਬਿਨਾਂ ਫ਼ੋਨ ਦੇ ਕਿਸੇ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲੇ ਸੁਆਦੀ ਖਾਣਾ ਖਾਣਾ, ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਸੈਰ ਕਰਨੀ, ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਸ਼ੌਕ ਲਈ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਭੋਜਨ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਇੱਕ ਡਾਇਰੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦੇ ਜਜ਼ਬਾਤ ਲਿਖਣੇ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਾਰਜ ਅਚੇਤ ਮਨ ਨੂੰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤੁਹਾਡਾ ਆਪਣਾ ਸਾਥ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ਗਵਾਰ ਹੈ।

ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਖਾਲੀਪਣ ਨੂੰ ਭਰਨ ਲਈ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਦੀ ਤਾਂਘ ਕਰਨੀ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਮੁਕਾਮ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਰਿਸ਼ਤੇ ਕਿਸੇ ਮਜਬੂਰੀ ਜਾਂ ਨਿਰਭਰਤਾ ਦਾ ਸੌਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਸਗੋਂ ਦੋ ਸੁਤੰਤਰ ਅਤੇ ਮੁਕੰਮਲ ਰੂਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਸਹਿਜ ਅਤੇ ਆਨੰਦਮਈ ਸਾਂਝ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। (ਸਬੰਧਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਡੂੰਘੀ ਵਿਚਾਰ ਲਈ ਸਾਡਾ ਲੇਖ ਬੁਢਾਪੇ ਵਿੱਚ ਡਿਪ੍ਰੈਸ਼ਨ: ਲੱਛਣ, ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨਜਨਕ ਮੁੜ-ਬਹਾਲੀ ਦੇ ਰਾਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ।)

ਸੋਚ: ਇਸ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਫ਼ਤੇ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਹੜਾ ਖ਼ਾਸ ਤੋਹਫ਼ਾ ਦੇਵੋਗੇ?

6. ਸਿਰਜਣਾ ਦੀ ਭੱਠੀ: ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਤਿਭਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਇਕਾਂਤ

ਮਨੁੱਖੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਵਿਚਾਰ ਚੁੱਪ ਦੇ ਪੰਘੂੜੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਿਉਂ ਪਲੇ?

ਮਨੁੱਖੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਅਮਰ ਵਿਗਿਆਨਕ, ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਅਤੇ ਕਲਾਤਮਕ ਮੀਲ-ਪੱਥਰ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਡੂੰਘੇ ਇਕਾਂਤ ਦੀ ਕੁੱਖ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਨ। ਵਰਜੀਨੀਆ ਵੁਲਫ਼ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲਿਖਤ ਅ ਰੂਮ ਆਫ਼ ਵਨਜ਼ ਓਨ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦੇ ਪ੍ਰਫੁੱਲਿਤ ਹੋਣ ਲਈ ਸਰੀਰਕ ਇਕਾਂਤ ਅਤੇ ਨਿਰਵਿਘਨ ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਹੋਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਅਮਰ ਸੰਗੀਤਕ ਧੁਨਾਂ, ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਲਾਸਾਨੀ ਸਾਹਿਤ ਕਦੇ ਵੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ੋਰ-ਸ਼ਰਾਬੇ ਜਾਂ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਦੀ ਹਫ਼ੜਾ-ਦਫ਼ੜੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਚੇ ਗਏ; ਉਹ ਇਕਾਂਤ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਉਪਜੇ ਹਨ।

ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੇ ਇਕੱਲੇ ਆਪੇ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਕਾਂਤ ਕੋਈ ਸੁੱਕਾ ਮਾਰੂਥਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਸਗੋਂ ਨਵੀਆਂ ਕਾਢਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹਰਿਆ-ਭਰਿਆ ਬਾਗ਼ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਕੋਲਾ ਟੈਸਲਾ ਨੇ ਅਲਟਰਨੇਟਿੰਗ ਕਰੰਟ (AC) ਮੋਟਰ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਬੁਡਾਪੈਸਟ ਦੇ ਇੱਕ ਪਾਰਕ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲਿਆਂ ਸੈਰ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਲੀਕਿਆ ਸੀ। ਆਈਜ਼ਕ ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਲੰਡਨ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਪਲੇਗ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਗੁਰੂਤਾ-ਖਿੱਚ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਕੈਲਕੂਲਸ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਏਂਜਲੋ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਲਾਸਾਨੀ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਕਲਮਬੰਦ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ-ਕੋਸ਼, ਇੱਕ ਬਾਈਬਲ ਅਤੇ ਤਾਸ਼ ਦੀ ਗੁੱਟੀ ਨਾਲ ਸਾਦੇ ਹੋਟਲ ਦੇ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਬੱਧੀ ਇਕਾਂਤ ਕੱਟਿਆ ਸੀ।

ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਸ਼ਾਂਤ ਕਮਰੇ ਤੋਂ ਨਾ ਡਰੋ। ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਚੁੱਪ ਤੋਂ ਭੱਜਣ ਦਾ ਯਤਨ ਨਾ ਕਰੋ। ਜਦੋਂ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬੰਦ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਸੀਨੇ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲਤਾ ਦੀ ਚੀਸ ਉੱਠੇ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਲੰਮਾ ਸਾਹ ਲਵੋ ਅਤੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੋ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇੱਕ ਲਾਸਾਨੀ ਮੌਕਾ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ ਹੈ: ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਫ਼ਾਦਾਰ, ਸਭ ਤੋਂ ਸਬਰ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੱਕੇ ਸਾਥੀ ਭਾਵ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਮੌਕਾ। ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰੋ। ਆਪਣੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਭੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼ ਦੇਵੋ। ਆਪਣੇ ਧੜਕਦੇ ਦਿਲ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰੋ। ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਇਕਾਂਤ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਰਤ ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਆਲ੍ਹਣਾ ਬਣਾ ਲਵੋਗੇ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਕਦੇ ਵੀ ਬੁਰੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੋਵੋਗੇ। (ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਖੋਜ ਅਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਹਵਾਲਿਆਂ ਲਈ Henry David Thoreau — Walden (Project Gutenberg) ਦੇਖੋ।)

ਸੋਚ: ਉਹ ਕਿਹੜੀ ਲਾਸਾਨੀ ਕਲਾ ਜਾਂ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਦਰ ਜਨਮ ਲੈਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਬਸ਼ਰਤੇ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੀ ਚੁੱਪ ਤੋਂ ਭੱਜਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿਓ?