ਹਰ ਭਟਕਣ ਵਾਲਾ ਗੁਆਚਿਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ: ਟੌਲਕੀਨ ਦਾ ਗੂੜ੍ਹ ਰਹੱਸ, ਮਾਨਸਿਕ ਖੁੱਲ੍ਹ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਸਿੱਧੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕਲਾ
ਰਵਾਇਤੀ ਲੀਹਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਤੁਰਨ, ਕਰੀਅਰ ਦੇ ਮੋੜਾਂ ਅਤੇ ਡੂੰਘੇ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਬਾਰੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਚਿੰਤਨ।
ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਾਂ ਜੋ ਸਿੱਧੀ ਲਕੀਰ ਦਾ ਦੀਵਾਨਾ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਸਮਾਜ ਕਿਸੇ ਵੀ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਕੀਮਤ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ, ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਅਤੇ ਇਕੋ ਸਿੱਧੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਦੌੜਨ ਦੇ ਪੈਮਾਨਿਆਂ ਨਾਲ ਮਾਪਦਾ ਹੈ।
1. ਸਿੱਧੀ ਲਕੀਰ ਦੀ ਗੁਲਾਮੀ: ਨਿਰੰਤਰ ਦੌੜ ਦਾ ਆਧੁਨਿਕ ਪਾਗਲਪਣ
ਕਿਵੇਂ ਇੱਕੋ ਲੀਹ ’ਤੇ ਤੁਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੱਦ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਸਲ ਮੋੜਾਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਕਰਦੀ ਹੈ
ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਸਾਹ ਲੈ ਰਹੇ ਹਾਂ ਜੋ ਸਿੱਧੀ ਲਕੀਰ ਦਾ ਅੰਨ੍ਹਾ ਪੁਜਾਰੀ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਕਦਰ ਸਿਰਫ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ, ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਅਤੇ ਇੱਕੋ ਸਿੱਧੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਦੌੜਨ ਦੇ ਪੈਮਾਨਿਆਂ ਨਾਲ ਮਾਪਦੀ ਹੈ: ਕਾਲਜ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵੱਡੀ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਕੁਰਸੀ ਤੱਕ, ਅਤੇ ਤਿਮਾਹੀ ਨਫ਼ੇ ਦੇ ਟੀਚਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਤੈਅ ਕੀਤੀ ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ ਤੱਕ। ਸਕੂਲ ਦੀਆਂ ਜਮਾਤਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਦੇ ਬੋਰਡਰੂਮਾਂ ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਤੱਕ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਠਹਿਰਾਅ, ਰਸਤੇ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਜਾਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਖਾਲੀ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਬੜੇ ਸ਼ੱਕ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਇਸ ਨੂੰ ਫ਼ੌਰਨ ਧਿਆਨ ਦੀ ਘਾਟ, ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਜਾਂ ਨਾਕਾਮੀ ਦਾ ਨਾਮ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਅਜਿਹਾ ਮਾਹੌਲ ਸਿਰਜ ਲਿਆ ਹੈ ਜੋ ਦੋ ਬਿੰਦੂਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਦੂਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰੂਹ ਦੇ ਭੂਗੋਲ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸਿੱਧਾ ਰਸਤਾ ਅਕਸਰ ਸਭ ਤੋਂ ਖੋਖਲਾ ਤੇ ਉਥਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਹਰ ਜਾਗਦੇ ਪਲ ਨੂੰ ਨਿਰੋਲ ਕੰਮ ਅਤੇ ਪੈਸੇ ਦੇ ਪੈਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਦਾ ਇਹ ਦਬਾਅ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਚੁੱਪ, ਘੁੱਟਣ ਭਰੀ ਬੇਚੈਨੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਣਗਿਣਤ ਲੋਕ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਕਹੇ ਮੁਤਾਬਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸੂਚੀ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਆਪਣੀ ਮਨਚਾਹੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਵੀ ਡੂੰਘੇ ਖਾਲੀਪਣ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਖੂਬਸੂਰਤ ਵਰ੍ਹੇ ਉਸ ਕੰਧ ’ਤੇ ਪੌੜੀ ਚੜ੍ਹਨ ਵਿੱਚ ਗਵਾ ਦਿੱਤੇ ਜੋ ਗਲਤ ਕੰਧ ਨਾਲ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਦਲੇਰ ਇਨਸਾਨ ਇਸ ਪੱਕੀ ਸੜਕ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਕੇ ਕਿਸੇ ਅਣਜਾਣ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਪੈਰ ਪੁੱਟਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਤੁਰੰਤ ਉਸ ’ਤੇ "ਗੁਆਚਿਆ ਹੋਇਆ" ਜਾਂ "ਬੇਮਕਸਦ ਭਟਕਣ ਵਾਲਾ" ਹੋਣ ਦਾ ਠੱਪਾ ਲਗਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਪਰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਉੱਚ ਸਾਹਿਤ, ਰੂਹਾਨੀ ਵਿਰਸੇ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮਕਸਦ ਦੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਡੂੰਘੀ ਅਤੇ ਵੱਖਰੀ ਸਮਝ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਜਿਊਂਦੀ ਹੈ। "ਹਰ ਭਟਕਣ ਵਾਲਾ ਗੁਆਚਿਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ" ਕਹਾਵਤ ਦੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਭਾਵ ਇਹ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਦਫ਼ਤਰੀ ਖਾਤੇ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਹ ਨੂੰ ਪੁੰਗਰਨ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਅਸਮਾਨਾਂ, ਅਚਾਨਕ ਵਾਪਰਦੇ ਸੁਖਾਵੇਂ ਹਾਦਸਿਆਂ ਅਤੇ ਸੋਚ-ਸਮਝ ਕੇ ਲਏ ਗਏ ਮੋੜਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਅਣਪਛਾਤੇ ਰਸਤਿਆਂ ਵੱਲ ਆਪਣਾ ਨਜ਼ਰੀਆ ਬਦਲਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸੁਚੇਤ ਹੋ ਕੇ ਨਵੇਂ ਰਾਹਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨਾ ਸਮਾਂ ਬਰਬਾਦ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੀ ਹਸਤੀ ਨੂੰ ਤਰਾਸ਼ਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਉੱਦਮ ਹੈ। (ਸਬੰਧਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਡੂੰਘੀ ਵਿਚਾਰ ਲਈ ਸਾਡਾ ਲੇਖ ਅਸੰਭਵ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਰਾਇ ਹੈ: ਮਨ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨਾ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ।)
ਸੋਚ: ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਜਿਗਿਆਸਾ ਦੇ ਕਿਹੜੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਲਈ ਦਬਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਰਸਮੀ ਨੌਕਰੀ ਦੇ ਕਾਗਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸਹੀ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ?
2. ਟੌਲਕੀਨ ਦੀ ਅਮਰ ਪੇਸ਼ੀਨਗੋਈ: ਸਟ੍ਰਾਈਡਰ ਦਾ ਭੇਤ ਅਤੇ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਰਾਜਾ
1954 ਦੇ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦੀ ਉਹ ਕਵਿਤਾ ਜਿਸ ਨੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਣ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹੀ ਸਤਿਕਾਰ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ
ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਖੋਜੀਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸਾਫ਼ਿਰਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸਣ ਵਾਲੀ ਇਹ ਅਮਰ ਸਤਰ ਜੇ.ਆਰ.ਆਰ. ਟੌਲਕੀਨ ਦੇ 1954 ਦੇ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਨਾਵਲ, ਦ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਆਫ਼ ਦ ਰਿੰਗ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲੀ ਹੈ। ਬ੍ਰੀ ਕਸਬੇ ਦੇ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੇ ਸਰਾਂ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਹੌਬਿਟਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਇੱਕ ਮੈਲੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਪਟੇ, ਧੁੱਪ-ਛਾਂ ਨਾਲ ਤਪੇ ਹੋਏ ਅਜੀਬ ਮੁਸਾਫ਼ਿਰ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸਾਰੇ "ਸਟ੍ਰਾਈਡਰ" ਕਹਿ ਕੇ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮਿਡਲ-ਅਰਥ ਦੇ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਉਜਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲਾ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਰੇਂਜਰ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਕਸਬੇ ਦੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੱਕ ਸ਼ੱਕੀ ਆਵਾਰਾ, ਘਰ-ਬਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲਾ ਲਾਵਾਰਿਸ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ।
ਪਰ ਉਸ ਫ਼ਕੀਰ ਨੁਮਾ ਵਿਅਕਤੀ ਬਾਰੇ ਬਿਲਬੋ ਬੈਗਿਨਜ਼ ਨੇ ਗੈਂਡਾਲਫ਼ ਨੂੰ ਭੇਜੇ ਗੁਪਤ ਖ਼ਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਲਾਸਾਨੀ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖੀ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਟ੍ਰਾਈਡਰ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: "ਹਰ ਚਮਕਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ੈਅ ਸੋਨਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, / ਹਰ ਭਟਕਣ ਵਾਲਾ ਰਾਹੋਂ ਭੁੱਲਿਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; / ਜੋ ਪੁਰਾਣਾ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਹੋਵੇ ਉਹ ਸੁੱਕਦਾ ਨਹੀਂ, / ਡੂੰਘੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੱਕ ਕੋਹਰੇ ਦੀ ਮਾਰ ਪਹੁੰਚਦੀ ਨਹੀਂ। / ਸੁਆਹ ਦੇ ਢੇਰ ’ਚੋਂ ਮੁੜ ਲਾਟਾਂ ਮਘਣਗੀਆਂ, / ਘੋਰ ਹਨੇਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨੂਰ ਫੁੱਟੇਗਾ; / ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਤਲਵਾਰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਜੁੜੇਗੀ, / ਜੋ ਅੱਜ ਤਾਜ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੈ ਉਹ ਮੁੜ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣੇਗਾ।" ਹਰ ਸ਼ਬਦ ਇੱਕ ਡੂੰਘੀ ਚਿਣਗ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਟੌਲਕੀਨ ਦੇ ਇਸ ਕਲਾਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗਹਿਰਾ ਰੂਹਾਨੀ ਸੱਚ ਛੁਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਟ੍ਰਾਈਡਰ ਦਾ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਣਾ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਬੇਵੱਸ ਸ਼ਖ਼ਸ ਦੀ ਭਟਕਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜੋ ਆਪਣਾ ਅਸਲਾ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਗੋਂਡੋਰ ਦੇ ਤਖ਼ਤ ਦੇ ਅਸਲ ਵਾਰਸ ਅਰਾਗੌਰਨ ਦੀ ਬੜੀ ਧੀਰਜਵਾਨ, ਸੁਚੇਤ ਅਤੇ ਤਪੱਸਵੀ ਤਿਆਰੀ ਸੀ। ਬਿਖੜੇ ਦਲਦਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਕੇ, ਵਿਸਰੀਆਂ ਕੌਮਾਂ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਸਿੱਖ ਕੇ, ਪੋਹ-ਮਾਘ ਦੇ ਪਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡੇ ’ਤੇ ਹੰਢਾ ਕੇ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ੁਹਰਤ ਦੀ ਭੁੱਖ ਦੇ ਗ਼ਰੀਬ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਕੇ ਅਰਾਗੌਰਨ ਨੇ ਉਹ ਨਿਮਰਤਾ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਤਾਕਤ ਕਮਾਈ ਜੋ ਇੱਕ ਨਿਆਂਕਾਰੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣਨ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਇਹ ਸਫ਼ਰ ਉਸਦੀ ਹੋਣੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਉਹ ਭੱਠੀ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੁੰਦਨ ਬਣ ਕੇ ਉਸਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਖਰਿਆ। (ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਖੋਜ ਅਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਹਵਾਲਿਆਂ ਲਈ Stanford Encyclopedia of Philosophy — Existentialism ਦੇਖੋ।)
ਸੋਚ: ਤੁਹਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਬਿਖੜੇ ਤੇ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਦੌਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਅਜੇ ਤੱਕ ਦੇਖ ਨਹੀਂ ਪਾ ਰਹੇ?
3. ਭਟਕਣਾ ਬਨਾਮ ਭਾਲਣਾ: ਖੁੱਲ੍ਹੇਪਨ ਅਤੇ ਸੌੜੇ ਟੀਚਿਆਂ ਦੀ ਟੱਕਰ
ਕਿਉਂ ਬਹੁਤ ਸਖ਼ਤ ਟੀਚੇ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਅਤੇ ਨਵੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਦਾ ਦਾਇਰਾ ਸੁੰਗੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ
ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਭੱਜਣ ਅਤੇ ਸੁਚੇਤ ਹੋ ਕੇ ਘੁੰਮਣ ਵਿਚਕਾਰ ਬੜਾ ਸੁੰਦਰ ਫ਼ਰਕ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ। ਹਰਮਨ ਹੈਸੇ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰੂਹਾਨੀ ਨਾਵਲ ਸਿਧਾਰਥ ਵਿੱਚ ਦਰਿਆ ਦਾ ਮਲਾਹ ਵਾਸੂਦੇਵ ਇਹ ਡੂੰਘੀ ਗੱਲ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਇਨਸਾਨ ਕਿਸੇ ਇੱਕੋ ਮਿਥੇ ਟੀਚੇ ਪਿੱਛੇ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਭੱਜਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਉਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਦੇਖ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸਦੀ ਉਹ ਭਾਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਅਲੌਕਿਕ ਭੇਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦਾ ਮਨ ਆਪਣੀਆਂ ਹੀ ਉਮੀਦਾਂ ਦਾ ਕੈਦੀ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਅਣਕਿਆਸੇ ਤੋਹਫ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਕਬੂਲਣ ਦੇ ਕਾਬਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਸੁਚੇਤ ਭਟਕਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਮਨ ਦਾ ਬੇਅੰਤ ਖੁੱਲ੍ਹਾਪਣ। ਭਟਕਣ ਵਾਲਾ ਰਾਹੀ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠਲੀ ਮਿੱਟੀ, ਹਵਾ ਦੇ ਬੁੱਲਿਆਂ ਅਤੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਹਰ ਨਵੇਂ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਹੋਸ਼ ਨਾਲ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤੋਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੱਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਸਗੋਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਵਹਿਣ ਤੋਂ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਜਜ਼ਬਾ ਰਾਬਰਟ ਫ਼ਰਾਸਟ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ 1916 ਦੀ ਕਵਿਤਾ "ਦ ਰੋਡ ਨਾਟ ਟੇਕਨ" ਵਿੱਚ ਵੀ ਧੜਕਦਾ ਹੈ। ਅਮਰੀਕੀ ਕਾਲਜ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਤੇ ਬੱਝਵੀਂ ਨੌਕਰੀ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀਆਂ ਔਕੜਾਂ ਭਰੀ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਵਿਚਕਾਰ ਫ਼ਰਾਸਟ ਨੇ ਉਹ ਰਾਹ ਚੁਣਿਆ ਜਿਸ ’ਤੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲੋਕ ਤੁਰੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਚੋਣ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਅਮਰ ਸ਼ਾਇਰ ਬਣਾਇਆ।
ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਸਿਖ਼ਰ ਪੂਰਬੀ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲਾਓ ਤਸੂ ਦੇ ਤਾਓਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤ "ਵੂ ਵੇਈ" ਵਿੱਚ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—ਜੋ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਵਹਿਣ ਨਾਲ ਬਿਨਾਂ ਜ਼ੋਰ ਲਾਏ ਇਕਮਿੱਕ ਹੋਣ ਦੀ ਕਲਾ ਹੈ। ਤਾਓ ਤੇ ਚਿੰਗ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਸਿਆਣਾ ਪੁਰਸ਼ ਕਦੇ ਵੀ ਨਦੀ ਦੇ ਉਲਟ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਤਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਉਹ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਤੋਂ ਆਪਣਾ ਰਾਹ ਬਣਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਕੋਮਲਤਾ ਨਾਲ ਸਖ਼ਤ ਚੱਟਾਨਾਂ ਨੂੰ ਚੀਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨੀਵੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਟਿਕਦਾ ਹੈ। ਤਾਓਵਾਦੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਭਟਕਣਾ ਰਾਹ ਗੁਆਉਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਹੰਕਾਰੀ ਭਰਮ ਨੂੰ ਤੋੜਨਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੀ ਤੁੱਛ ਅਕਲ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਹਰ ਮੋੜ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। (ਸਬੰਧਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਡੂੰਘੀ ਵਿਚਾਰ ਲਈ ਸਾਡਾ ਲੇਖ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਇਕੱਲੇ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਇਕੱਲਤਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਬੁਰੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਹੋ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ।)
ਸੋਚ: ਤੁਹਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਕਿਹੜੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਪੱਕੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਦੀ ਜ਼ਿੱਦ ਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮੌਕਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਅੰਨ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਬਿਲਕੁਲ ਕੋਲ ਮੌਜੂਦ ਸਨ?
4. ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮੁਸਾਫ਼ਿਰਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ: ਬੋਦਲੇਅਰ ਦੇ ਫਲੈਨਿਓਰ ਤੋਂ ਵੈਦਿਕ ਚਰੈਵੇਤਿ ਤੱਕ
ਮਨੁੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਫ਼ਕੀਰਾਂ, ਖੋਜੀਆਂ ਅਤੇ ਭ੍ਰਮਣਸ਼ੀਲ ਸਾਧਕਾਂ ਦੀ ਅਮੀਰ ਦਾਸਤਾਨ
ਚਿੰਤਨਸ਼ੀਲ ਮੁਸਾਫ਼ਿਰ ਦਾ ਸਰੂਪ ਮਨੁੱਖੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਤਿਕਾਰਤ ਚਿੰਨ੍ਹ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪੈਰਿਸ ਵਿੱਚ ਚਾਰਲਸ ਬੋਦਲੇਅਰ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵਾਲਟਰ ਬੈਂਜਾਮਿਨ ਨੇ "ਫਲੈਨਿਓਰ" (Flâneur) ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਅਮਰ ਕੀਤਾ। ਫਲੈਨਿਓਰ ਉਹ ਬੇਲਾਗ ਦਰਸ਼ਕ ਸੀ ਜੋ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਵਪਾਰਕ ਗ਼ਰਜ਼ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਤੇ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਹਿਜ ਤੋਰੇ ਤੁਰਦਾ ਸੀ। ਕਾਰਖਾਨੇ ਦੀ ਘੰਟੀ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦੇ ਕਾਹਲੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਉਲਟ, ਉਹ ਦੇਖਣ ਅਤੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਦੀ ਕਲਾ ਸਾਧਦਾ ਸੀ—ਉਹ ਭੀੜ-ਭੜੱਕੇ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਗੂੜ੍ਹੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸੋਚ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦਾ ਕੈਨਵਸ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਸੀ।
ਯੂਰਪੀ ਚਿੰਤਕਾਂ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਅਧਿਆਤਮਕ ਗ੍ਰੰਥ ਐਤਰੇਯ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਭ੍ਰਮਣ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਪਰਮ ਧਰਮ ਦੱਸਿਆ ਸੀ: "ਚਰੈਵੇਤਿ, ਚਰੈਵੇਤਿ"—ਅਰਥਾਤ ਤੁਰਦੇ ਰਹੋ, ਨਿਰੰਤਰ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਰਹੋ, ਕਦੇ ਨਾ ਰੁਕੋ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਬੈਠ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਸਦਾ ਭਾਗ ਵੀ ਬੈਠ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਖੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਸਦੀ ਕਿਸਮਤ ਵੀ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਸੌਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਸਦਾ ਭਾਗ ਵੀ ਸੌਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਤੁਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਉਸਦਾ ਭਵਿੱਖ ਵੀ ਨਿਰੰਤਰ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਰਿਵਰਾਜਕ ਸਾਧੂ ਕਿਸੇ ਬੇਘਰੇ ਹੋਣ ਦੀ ਮਜਬੂਰੀ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਭਟਕਦੇ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਹਉਮੈ ਦੇ ਦਾਇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਵਗਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਨਿਰਮਲ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪਿੰਡ-ਪਿੰਡ ਵਿਚਰਦੇ ਸਨ।
ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਰੇਗਿਸਤਾਨੀ ਸੰਤਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮਾਰੂਥਲ ਦੇ ਤਾਰਿਆਂ ਹੇਠ ਇਲਾਹੀ ਇਸ਼ਕ ਵਿੱਚ ਨੱਚਣ ਵਾਲੇ ਸੂਫ਼ੀ ਦਰਵੇਸ਼ਾਂ ਤੱਕ, ਅਤੇ ਗੌਤਮ ਬੁੱਧ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ-ਕਦਮਾਂ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਭਿਖਸ਼ੂਆਂ ਤੱਕ—ਇਤਿਹਾਸ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਰੂਹਾਨੀ ਸੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਆਲੀਸ਼ਾਨ ਮਹਿਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇ। ਉਹ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਪਹਿਆਂ, ਉੱਚੇ ਪਹਾੜੀ ਦੱਰਿਆਂ ਅਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਰਾਹਾਂ ’ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਜਿੱਥੇ ਖੋਜੀਆਂ ਨੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਅਹੁਦਿਆਂ ਦੇ ਝੂਠੇ ਮੁਲੰਮੇ ਲਾਹ ਕੇ ਅਸਲ ਸੱਚ ਦਾ ਦੀਦਾਰ ਕੀਤਾ। (ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਖੋਜ ਅਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਹਵਾਲਿਆਂ ਲਈ The School of Life — Philosophical Reflections ਦੇਖੋ।)
ਸੋਚ: ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ ਥਾਂ "ਪਹੁੰਚਣ" ਦੀ ਕਾਹਲ ਛੱਡ ਕੇ ਰਸਤੇ ਦੇ ਹਰ ਪਲ ਦਾ ਪੂਰਾ ਆਨੰਦ ਲੈਣ ਲੱਗਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਕੀ ਬਦਲਾਅ ਆਉਂਦਾ ਹੈ?
5. ਮਾਨਸਿਕ ਭਟਕਣ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨ: ਸੋਚ ਦੀ ਲਚਕਤਾ ਅਤੇ ਨਵੀਆਂ ਕਾਢਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ
ਆਧੁਨਿਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਉਡਾਣ ਬਾਰੇ ਕੀ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ
ਸੁਚੇਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਤੁਰਨਾ ਕੋਈ ਸਮੇਂ ਦੀ ਬਰਬਾਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਹ ਦਿਮਾਗ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਉੱਘੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਸ਼ਿਗੇਹੀਰੋ ਓਇਸ਼ੀ ਅਤੇ ਐਰਿਨ ਵੈਸਟਗੇਟ ਦੀਆਂ ਤਾਜ਼ਾ ਖੋਜਾਂ ਨੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇੱਕ ਬਿਲਕੁਲ ਨਵਾਂ ਪਹਿਲੂ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ "ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਅਮੀਰੀ" (Psychological Richness) ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਮੀਰੀ ਆਮ ਸੁੱਖ-ਸਹੂਲਤਾਂ ਜਾਂ ਸਿੱਧੀ ਸਾਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੀ ਹੈ। ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅਮੀਰ ਜੀਵਨ ਨਵੇਂ, ਗੁੰਝਲਦਾਰ, ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨੇ ਅਤੇ ਸੋਚ ਨੂੰ ਹਲੂਣ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਐਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੋ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਤਜ਼ਰਬੇ ਕਰਨ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਰਦੇ, ਉਹ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਵੇਲੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਾਨਸਿਕ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਵਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਨਿਊਰੋਸਾਇੰਟਿਸਟ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕੋ ਤੰਗ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖੁੱਭੇ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਦਿਮਾਗ ਦਾ "ਐਗਜ਼ੀਕਿਊਟਿਵ ਕੰਟਰੋਲ ਨੈੱਟਵਰਕ" ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਉਸੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਨਵੇਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦੇ ਹਾਂ, ਕਿਸੇ ਅਣਜਾਣ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸੈਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਜਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਸੋਚਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਦਿਮਾਗ ਦਾ "ਡਿਫ਼ੌਲਟ ਮੋਡ ਨੈੱਟਵਰਕ" (DMN) ਜਾਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨੈੱਟਵਰਕ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੋੜ ਕੇ ਅਦਭੁਤ ਰਚਨਾਤਮਕ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਅਸਲ ਹੱਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਕਲਾਤਮਕ ਕਾਢਾਂ ਬੰਦ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਸੋਚਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲੀਆਂ। ਚਾਰਲਸ ਡਾਰਵਿਨ ਨੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ ਤੁਰਦਿਆਂ ਘੜਿਆ ਸੀ; ਅਲਬਰਟ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ’ਤੇ ਸਾਈਕਲ ਚਲਾਉਂਦਿਆਂ ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਡਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਸੋਚੇ ਸਨ; ਅਤੇ ਸਟੀਵ ਜੌਬਜ਼ ਨੇ ਐਪਲ ਕੰਪਿਊਟਰ ਦੇ ਖੂਬਸੂਰਤ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਕਾਲਜ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੌਕੀਆ ਸਿੱਖੀ ਕੈਲੀਗ੍ਰਾਫ਼ੀ ਦੀ ਕਲਾਸ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਭਟਕਣ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਦੇ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਹ ਸੋਚ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਜੋ ਲਕੀਰ ਦੇ ਫ਼ਕੀਰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੇ। (ਸਬੰਧਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਡੂੰਘੀ ਵਿਚਾਰ ਲਈ ਸਾਡਾ ਲੇਖ ਇੱਛਾ ਮੌਤ ਦਾ ਧਰਮ ਸੰਕਟ: ਮਨੁੱਖੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ।)
ਸੋਚ: ਪਿਛਲੀ ਵਾਰ ਤੁਸੀਂ ਕਦੋਂ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਮੋਬਾਈਲ ਫ਼ੋਨ ਜਾਂ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਦੇ ਸ਼ੋਰ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਕੇ ਸੋਚਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ?
6. ਅਣਡਿੱਠੇ ਰਾਹਾਂ ’ਤੇ ਤੁਰਨਾ: ਆਧੁਨਿਕ ਕਰੀਅਰ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਰਸਤੇ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਖੋਜ
ਭੇਡਚਾਲ ਦੇ ਇਸ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਅਸਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਊਣ ਦਾ ਹੱਕ ਮੁੜ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ
ਅੱਜ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਰਸਤੇ ਲੱਭਣਾ ਕੋਈ ਸ਼ੌਕ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਸਗੋਂ ਕਾਮਯਾਬ ਰਹਿਣ ਦੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਲੋੜ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਆਰਟੀਫ਼ੀਸ਼ਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ (AI) ਅਤੇ ਆਟੋਮੇਸ਼ਨ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਇੱਕੋ ਕੰਪਨੀ ਵਿੱਚ ਤੀਹ ਸਾਲ ਇੱਕੋ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਸੁਪਨਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਲੋਕ ਜਿੱਤਣਗੇ ਜੋ ਮਸ਼ੀਨ ਵਾਂਗ ਇੱਕੋ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਬਹੁਪੱਖੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹੋਣਗੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ, ਕੰਪਿਊਟਰ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੋੜਨ ਦਾ ਹੁਨਰ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ।
ਸੁਚੇਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਭਟਕਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਭੱਜਣਾ ਜਾਂ ਆਲਸ ਵਿੱਚ ਪੈਣਾ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸਾਧਨਾ ਹੈ: ਇਸ ਲਈ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਨਾਲ ਦੋਸਤੀ ਕਰਨ ਦਾ ਜੇਰਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਓਂ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਨਿਮਰਤਾ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੁਨੀਆਦਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਝੱਲਣ ਦਾ ਜਿਗਰਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਡੂੰਘੀ ਤਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਵੇਹਲਪੁਣਾ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਭਰੋਸਾ ਰੱਖਣਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਹਾਡਾ ਹਰ ਅਨੁਭਵ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਕੋਈ ਫ਼ੇਲ੍ਹ ਹੋਇਆ ਕਾਰੋਬਾਰ ਹੋਵੇ, ਕਿਸੇ ਨਵੇਂ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ ਵਕਤ ਹੋਵੇ, ਅਧੂਰੀ ਛੱਡੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਰਾਤਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਹੋਣ—ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੀ ਨੀਂਹ ਵਿੱਚ ਪੱਕੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਜੋੜ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਕਦੇ ਤੁਸੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਕਿਸੇ ਦੁਰਾਹੇ ’ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਵੋ ਅਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਲੱਗੇ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਅੱਗੇ ਲੰਘ ਗਈ ਹੈ, ਤਾਂ ਬਿਲਬੋ ਬੈਗਿਨਜ਼ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਇਸ ਬੋਲ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਿਓ: ਡੂੰਘੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੱਕ ਕੋਹਰੇ ਦੀ ਮਾਰ ਪਹੁੰਚਦੀ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਰੁੱਖ ਉੱਪਰੋਂ ਛੇਤੀ ਵਧਦਾ ਹੈ ਪਰ ਜਿਸਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਕੱਚੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਪਹਿਲੇ ਝੱਖੜ ਨਾਲ ਹੀ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਬੋਹੜ ਪੱਥਰਾਂ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਹਿੱਕ ਵਿੱਚ ਗੱਡ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਤੂਫ਼ਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਡੋਲ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਰਾਹਾਂ ’ਤੇ ਤੁਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿਓ। ਇਸ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਅੰਬਰ ਹੇਠ ਸੁੱਖ ਦਾ ਸਾਹ ਲਓ। ਤੁਸੀਂ ਗੁਆਚੇ ਨਹੀਂ ਹੋ; ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਉਸ ਅਸਲ ਰੂਪ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ ਜੋ ਬਣਨ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਆਏ ਸੀ। (ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਖੋਜ ਅਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਹਵਾਲਿਆਂ ਲਈ Alain de Botton Philosophy Archive ਦੇਖੋ।)
ਸੋਚ: ਜੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੂਰਾ ਯਕੀਨ ਹੋਵੇ ਕਿ ਦਿਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕੋਈ ਵੀ ਖੋਜ ਕਦੇ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ, ਤਾਂ ਅੱਜ ਤੁਸੀਂ ਕਿਹੜੇ ਨਵੇਂ ਰਾਹ ’ਤੇ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਪੁੱਟੋਗੇ?
ਅਕਸਰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਵਾਲ
'ਹਰ ਭਟਕਣ ਵਾਲਾ ਗੁਆਚਿਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ' ਕਹਾਵਤ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਕਿੱਥੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਹੈ?
ਇਹ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਤਰ ਜੇ.ਆਰ.ਆਰ. ਟੌਲਕੀਨ ਦੇ 1954 ਦੇ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਨਾਵਲ 'ਦ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਆਫ਼ ਦ ਰਿੰਗ' ਵਿੱਚੋਂ ਆਈ ਹੈ। ਬਿਲਬੋ ਬੈਗਿਨਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਰਾਗੌਰਨ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਕੋਈ ਭਟਕਣਾ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਬਣਨ ਦੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਤਿਆਰੀ ਸੀ।
ਬਿਨਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮੰਜ਼ਿਲ ਦੇ ਤੁਰਨ ਦਾ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸੰਕਲਪ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਕੀ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ?
ਇਹ ਸੰਕਲਪ ਬੇਮਕਸਦ ਘੁੰਮਣ ਅਤੇ ਸੋਚ-ਸਮਝ ਕੇ ਕੀਤੀ ਖੋਜ ਵਿਚਕਾਰ ਅੰਤਰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਰੀਅਰ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਰਾਹ ਚੁਣਨਾ ਕੋਈ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਜਾਂ ਨਾਕਾਮੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਮਨੁੱਖੀ ਮਕਸਦ ਅਤੇ ਡੂੰਘੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪਾਉਣ ਦੀ ਸੱਚੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਸਖ਼ਤ ਨਿਸ਼ਾਨਿਆਂ ਵਾਲੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਕਿਸ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਦੇਖਦਾ ਹੈ?
ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਚੇਤ ਭਟਕਣਾ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਸੋਚ ਅਤੇ ਲਚਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਡਿਫ਼ੌਲਟ ਮੋਡ ਨੈੱਟਵਰਕ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕਤਾ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਬਹੁਤ ਤੰਗ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਬੰਨ੍ਹਣ ਨਾਲ ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਅ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਦੇ ਖੋਜੀ ਮੁਸਾਫ਼ਿਰ ਨੂੰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ?
ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਰਵਾਇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਸਾਫ਼ਿਰ ਨੂੰ ਸੱਚ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਖੋਜੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਚੀਨ ਦੇ ਤਾਓਵਾਦ ਵਿੱਚ ਨਿਰਲੇਪ ਘੁੰਮਣਾ, 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਗਹੁ ਨਾਲ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਫਲੈਨਿਓਰ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸੁਨੇਹਾ 'ਚਰੈਵੇਤਿ' ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੁਰਦੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Discussion